INNERWORK
ΑΡΘΡΑ


ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΙΛΙΑΔΑ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Η προσέγγιση της Ιλιάδας που θα παρουσιάσω σχετίζεται όχι τόσο με τη λογοτεχνική, ή την ιστορική της αξία, αλλά περισσότερο με το αναπτυξιακό στάδιο της τότε ανθρώπινης συνειδητότητας. Ενός συστήματος αξιών το οποίο σε εκείνο το απώτερο παρελθόν βρισκόταν στην επιφάνεια του αναδυόμενου ανθρώπινου συνειδητού, ενώ σήμερα πιο πρόσφατα πολιτιστικά και αξιακά στρώματα το έχουν επικαλύψει. Φαίνεται όμως ότι, όπως και όλα τα προηγούμενα συστήματα αξιών, δεν έχει εξαλειφθεί. Είναι ενεργό, αν και λειτουργεί συχνά υπογείως σε κάποιον απομακρυσμένο ή όχι τομέα του ανθρώπινου ασυνείδητου. Όλα τα προγενέστερα στάδια εξέλιξης της ανθρώπινης συνειδητότητας ζουν εντός μας σε κάποιο περιθώριο του συνειδητού και καθήκον μας είναι να τα αναγνωρίσουμε, να τα αφομοιώσουμε και τελικώς να αξιοποιήσουμε τις ποιότητες και το δυναμισμό τους.

Αν αποτύχουμε σε αυτόν το στόχο ζωής, τότε οι εν λόγω προγονικές καταστάσεις θα εξακολουθούν να ζουν μέσα μας έχοντας μια σκιώδη ύπαρξη καθόλα όμως πραγματική, γεμάτη ενέργεια, αόρατη σε μας. Και επειδή για τις ψυχικές λειτουργίες ισχύει η αρχή διατήρησης της ενέργειας όπως στη φυσική, έτσι όλα αυτά τα παραμελημένα στάδια δρουν υπογείως και υποσκάπτουν την επηρμένη κυριαρχία του συνειδητού μας εγώ. Εμείς θα φανταζόμαστε την ύπαρξή μας ως λογική, αυτοελεγχόμενη, καλοπροαίρετη, δίκαιη και πλήρη ιδανικών, όμως κάτω από αυτό το επιφανειακό "λούστρο" ζουν και αναπνέουν όλες οι πρωτόγονες, δεισιδαιμονικές και βάρβαρες όψεις της ψυχής μας, ζωντανά και αθάνατα απομεινάρια ενός μυθικού παρελθόντος.

Όσοι είναι εξοικειωμένοι με το έργο του Γερμανού φιλόσοφου Jean Gebser, του Αμερικανού ψυχολόγου Clare Graves, του γνωστού ψυχίατρου Carl Jung καθώς και του σύγχρονου στοχαστή Ken Wilber, την ιστοσελίδα του οποίου έχουμε ως προτεινόμενη, εύκολα θα αντιληφθούν τη ροή της παρακάτω ανάλυσης.

Ποια είναι λοιπόν τα βασικά χαρακτηριστικά της ψυχής των πρωταγωνιστών του Ομηρικού Έπους; Όσοι έχουν διαβάσει την Ιλιάδα, ή έστω γνωρίζουν αποσπασματικά ορισμένα περιστατικά από αυτήν, θα διαπιστώσουν ότι ένας ομηρικός ήρωας χαρακτηρίζεται από ένα βίαιο, υπερήφανο, αξιοπρεπές, αλλά ταυτοχρόνως ιδιαιτέρως εύθικτο εγώ, το οποίο δίνει μεγάλη σημασία στην κοινωνική του εικόνα και στην υστεροφημία του, κυρίως στους τομείς των πολεμικών ανδραγαθημάτων, της εξουσίας, της δύναμης.

Αυτό το τελευταίο χρήζει κάποιας εξήγησης. Η ευθιξία και η προσκόλληση στην κοινωνική αποδοχή αποκαλύπτει μια βαθύτερη ανασφάλεια η οποία αντισταθμίζεται με ένα μηχανισμό δημιουργίας φήμης, δόξας και αποδοχής από τον περίγυρο. Η αποδοχή αυτή βέβαια στηρίζεται όπως αναφέραμε σε διαφορετικές βάσεις απ’ ότι η σημερινή. Τώρα τα πανεπιστημιακά πτυχία και οι μεταπτυχιακοί τίτλοι συνιστούν έναν από τους θεμελιώδεις παράγοντες κοινωνικής αναγνώρισης. Τότε ήταν το θάρρος, πόσους εχθρούς σκότωσε κανείς στη μάχη και πόσα ήταν τα λαφυρά του. Υπάρχουν όμως και αρκετά κοινά όπως η ενδυμασία, η φιλία, η εξουσία, οι αθλητικές ικανότητες, η περιουσία.

Παρά τις όποιες ομοιότητες οι διαφορές είναι τόσο αισθητές, ώστε αναγνωρίζουμε την ύπαρξη ενός διαφορετικού αξιακού συστήματος, αποκλίνοντος από το δικό μας αλλά όχι παντελώς εξωτικού. Φυσικά όλες αυτές οι πολιτιστικές και συμπεριφορικές διαφορές σηματοδοτούν ένα ιδιάζον ψυχικό περιεχόμενο. Η εσωτερική δομή εκείνων των ανθρώπων μεταφράζονταν σε άλλα έθιμα, άλλες συμπεριφορές και διαφορετικού είδους ανθρώπινες σχέσεις.

Βέβαια όπως αναφέραμε έχουμε τελικά ένα μίγμα ομοιοτήτων και διαφορών, αλλά αν μεταφέραμε έναν άνθρωπο της ομηρικής εποχής, όπως τουλάχιστον παρουσιάζεται στην Ιλιάδα, στο σήμερα, αυτός δύσκολα θα επιβίωνε. Το πιθανότερο ήταν ότι θα κατέληγε στη φυλακή. Θα ήταν ιδιαίτερα εύθικτος, οξύθυμος, παρορμητικός και δεν θα αναγνώριζε τους δικούς μας κοινωνικούς κώδικες, οι οποίοι επικαλύπτουν με ένα επίχρισμα διπλωματικότητας τις πρωτόγονες όψεις της ψυχής μας. Ο άνθρωπος αυτός δεν θα είχε στη διάθεσή του αυτό το επίχρισμα και θα έδινε την εικόνα μιας σοβαρής διαταραχής συμπεριφοράς.

Δεν θα είχε όμως πολλές ενοχές. Μια ασθένεια της εποχής μας κυρίως. Θα εξέφραζε αυθόρμητα όλον αυτόν τον εύθικτο πρωτογονισμό του και θα αισθάνονταν ευθυγραμμισμένος με αυτόν. Πιστεύω ότι θα του αναγνωρίζαμε ένα αξιοζήλευτο επίπεδο ζωτικότητας και αυθορμητισμού. Εμείς, όπως και αυτός, διαθέτουμε το αντίστοιχο στρώμα μέσα μας, αλλά αν το εκφράσουμε η απόρριψη της κοινωνίας καθώς και η ενεργοποίηση των πιο πρόσφατα ανεπτυγμένων ψυχικών λειτουργιών, όπως η λογική, η αυτοσυγκράτηση, ο σεβασμός των άλλων, θα προέβαλαν σθεναρή αντίσταση. Εξ' ου και όλη αυτή η συζήτηση περί ενοχών. Θα είχαμε δηλαδή εξωτερικές και εσωτερικές αναστολές. Κάποιο είδος "μετασχηματιστών συμπεριφοράς".

Και εδώ φτάνουμε σε ένα κρίσιμο σημείο. Αυτοί οι μετασχηματιστές συμπεριφοράς πράγματι μετασχηματίζουν και προσαρμόζουν τις αρχαϊκές ενέργειες της ψυχής μας, ή απλά τις απωθούν; Άραγε κατορθώνω να διοχετεύω τις πρωτόγονες όψεις της ψυχής μου σε σύγχρονα κανάλια συμπεριφοράς, διατηρώντας όλους τους ζωτικούς τους χυμούς, ή απλά φαντασιώνομαι ότι είμαι “πολιτισμένος” ενώ μέσα μου βράζουν ζωώδη ένστικτα τα οποία έχω απωθήσει; Αυτή η δεύτερη εκδοχή καθιστά τους ανθρώπους υποκριτές, αδύναμους και φοβισμένους.

Τελικά όλος αυτός ο πρωτογονισμός παρά τα προβλήματα και τη βαρβαρότητά του, διαθέτει ένα μεγάλο αυθόρμητο ενεργειακό δυναμικό. Και αυτό το χρειαζόμαστε παντού και πάντοτε. Σε όλες τις εποχές. Όσα εξελικτικά στάδια και αν έχουμε διανύσει, όσες εκλεπτυσμένες λειτουργίες και αν έχουμε προσθέσει στον αρχαϊκό ψυχικό μας πυρήνα. Όλα αυτά για να λειτουργήσουν απαιτούν ενέργεια. Μια "ομηρικού τύπου" εγωκεντρική και βίαιη συμπεριφορά απαιτεί ενέργεια, όπως όμως ενέργεια απαιτεί και μια πολιτισμένη έκφανση. Το πιο εξελιγμένα αξιακά συστήματα δεν επιβιώνουν χωρίς αυτό το πρωτόγονο δυναμικό.

Σε περίπτωση αποκοπής μας από τις βαθύτερες αρχαϊκές όψεις της ψυχής μας καταντούμε αδύναμοι θεωρητικολόγοι και όλος ο πολιτισμός μας ένα ανόητο παιχνίδι φαντασίας. Εκφυλιζόμαστε σε προσωπικότητες που "σπάνε" στην παραμικρή πίεση, κλαψουρίζοντας για τα "δικαιώματά” τους. Η “μη μου άπτου” ψυχοσύνθεση των σύγχρονων ανθρώπων, η συνεχής αναζήτηση προστασίας για το παραμικρό, η μαλθακότητα και η δειλία, είναι χαρακτηριστικά μιας ψυχής που έχει αποκοπεί από τις πρωτόγονες όψεις της. Ακόμα και στο ιστορικό πεδίο πόσοι λαοί εξελιγμένοι με κοινωνικές δομές μπροστά από την εποχή τους, δεν υπέκυψαν σε επιδρομές βαρβάρων; Γιατί άραγε;

Δεν προπαγανδίζω κάποια ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν. Τέτοιο παρελθόν υπάρχει μόνο στη φαντασία μας. Θα έβρισκα πιο λειτουργική την ενσωμάτωση των παρελθουσών αξιών στην παρούσα ψυχική και κοινωνική δομή, όπου έτσι διατηρείται όλη τους η εσωτερική ζωή διοχετευόμενη σε ευρύτερες νοοτροπίες και συμπεριφορές. Και όχι απλά σε ένα "ξέρεις ποιος είμαι εγώ;". Αυτό το τελευταίο δεν είναι τελικά ένα ουσιώδες χαρακτηριστικό του ομηρικού ήρωα; Ένας άνθρωπος που λειτουργεί έτσι στη ζωή του διαθέτει δυναμισμό, αλλά ταυτόχρονα έναν άκρατο εγωκεντρισμό. Οι υπόλοιποι, αυτοί που διαθέτουν αυτογνωσία, που γνωρίζουν τα παιχνίδια εξουσίας που παίζει το εγώ τους και που ποτέ δεν θα προέβαιναν σε μια τέτοια δήλωση, αν και παρουσιάζονται ως πιο "εξελιγμένοι" υποκύπτουν στην ακατέργαστη ορμή ενός ημιβάρβαρου. Αυτός δεν υποχωρεί ποτέ. Είναι επίμονος σε εμμονικό βαθμό. Το “πολιτισμένο” θύμα αποδυναμώνει την ίδια του την αντίσταση με παραστρατημένα "δημοκρατικά" ιδεώδη σεβασμού των δήθεν δικαιωμάτων του άλλου, δηλαδή των “δικαιωμάτων” του επιτιθέμενου άρπαγα.

Είναι πολύ απλό. Όταν κάποιος μας επιτίθεται με τον οιονδήποτε τρόπο, δεν είναι η πρέπουσα στιγμή να ενδιαφερθούμε για τα δικαιώματά του επειδή θεωρούμε τους εαυτούς μας πολιτισμένους. Αυτός δεν θα υπολογίσει καθόλου τα δικά μας δικαιώματα και αυτό θα σηματοδοτήσει την καταστροφή μας. Ο ισχυρότερος θα επιβιώσει. Είναι ο δαρβινικός νόμος της φυσικής επιλογής. Δεν υπάρχει θέση για τους αδύναμους. Το συλλογισμό αυτό μη σπεύσετε να τον παρανοήσετε από πολιτική άποψη, ούτε να εμπλακείτε σε επιχειρηματολογίες περί των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Μη χάνετε χρόνο με τα αυτονόητα. Η ισχύς όπως την εννοούμε δεν έχει καμία σχέση με τη σκληρότητα ορισμένων ιδεολογιών. Ας μην ξεχνάμε όμως ταυτόχρονα ότι η ευαισθησία δεν έχει καμία σχέση με την αδυναμία.