INNERWORK
ΑΡΘΡΑ


ΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ

Θυμάμαι με νοσταλγία ένα περιστατικό της προσωπικής μου ζωής όταν ήμουν νέος, όπου κάποιος φλογερός “επαναστάτης” μου έκανε κήρυγμα περί ισότητας, κοινωνικής δικαιοσύνης και κοινωνικοποίησης των αγαθών, ενώ ταυτόχρονα ο ίδιος, πιστός στις ιδέες του, "κοινωνικοποιούσε” πιρούνια από εστιατόρια. Τα έκλεβε δηλαδή.

Εδώ έχουμε ένα θέμα που απασχολεί πολλούς ανθρώπους από πολιτική σκοπιά και φυσικά όλους τους εφήβους και τους γονείς τους. Δεν είναι ένα θέμα εύκολο. Πρώτον τι εννοούμε με τον όρο κατεστημένο; Είναι η υπάρχουσα κατάσταση συνυφασμένη με μια εγγενή αντίσταση προς κάθε είδους αλλαγή. Το κατεστημένο είναι οι κοινωνικές δομές και οι μηχανισμοί της φανερής ή κρυφής εξουσίας, η τρέχουσα νοοτροπία χρωματισμένη από την φοβική απαξίωση της κάθε αλλαγής.

Χωρίς να υπεισέλθουμε σε χώρους ακαδημαϊκών μελετών, μπορούμε να πούμε ότι το «κατεστημένο» δεν υπήρχε ανέκαθεν αλλά προέρχεται από τη μεταμόρφωση μιας προηγούμενης κατάστασης, είτε με βίαιο, είτε με ειρηνικό τρόπο, πάντοτε όμως με τις σχετικές δυσκολίες και καθυστερήσεις και αυτό που απεύχεται το κάθε «κατεστημένο» είναι η μετεξέλιξή του σε κάτι το καινούργιο. Το ίδιο το κατεστημένο όμως κάποτε δημιουργήθηκε, ανατρέποντας τον «προκάτοχό» του. Τότε δεν ήταν κατεστημένο αλλά μια επαναστατική αλλαγή.

Η είσοδός μας στο κατεστημένο δεν γίνεται με ευκολία, ούτε όμως μπορούμε να υπάρξουμε μέσα σε αυτό χωρίς προσπάθεια. Ένας εργαζόμενος μικροαστός οικογενειάρχης, οπαδός του κυριακάτικου εκκλησιασμού (είτε στον θρησκευτικό, είτε στον ποδοσφαιρικό «ναό»), που αγωνίζεται να μεγαλώσει τα παιδιά του, έχει ενταχθεί στο σύστημα. Το σύστημα όμως απαιτεί από αυτόν πολλές δεξιότητες και αρκετή αυτοπειθαρχία. Πρέπει κατ’ αρχήν να γνωρίζει ένα επάγγελμα, να σηκώνεται νωρίς το πρωί και να εργάζεται για πολλές δεκαετίες, επίσης να φροντίζει τα παιδιά του και άλλα πολλά. Ένας ανίκανος, ή ένας φυγόπονος, δεν μπορεί να τα πραγματοποιήσει όλα αυτά και μένει στο περιθώριο.

Το τωρινό κατεστημένο λοιπόν δεν είναι το μηδέν. Είναι ένα αρκετά προχωρημένο στάδιο εξέλιξης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Αρνούμαστε το κατεστημένο βρισκόμενοι πάνω από αυτό, ή κάτω από αυτό; Γιατί δεν μας ταιριάζει το συγκεκριμένο στάδιο εξέλιξης; Επειδή το έχουμε κατακτήσει και επιχειρούμε να ανέλθουμε στο επόμενο, ή γιατί αυτό το οποίο τώρα ονομάζουμε «κατεστημένο» είναι πάνω από τις δυνατότητές μας;

Όλοι αυτοί οι «επαναστάτες» που καταφέρονται εναντίον του συστήματος, είναι αυτοί που με τις ικανότητες και την ωριμότητά τους το έχουν ξεπεράσει; Αυτοί που έχουν διευρύνει τόσο την κατανόησή τους, ώστε οι κατεστημένες νοοτροπίες δεν τη χωράνε πλέον; Ή είναι απλώς εκείνοι που έχουν αποτύχει να ενταχθούν στο σύστημα λόγω μειωμένων δυνατοτήτων;

Αυτοί που διατείνονται ότι είναι πολέμιοι του συστήματος και του κατεστημένου πολύ φοβάμαι ότι δεν είναι παρά οι αποτυχημένοι, αυτοί που θέλησαν να ενταχθούν στο σύστημα, απέτυχαν και τώρα μη έχοντας άλλη επιλογή, εμφανίζονται σαν κάποιοι που το έχουν δήθεν ξεπεράσει. Δεν καταφέρνω να μάθω κάποιο επάγγελμα, δεν τολμάω να αναλάβω ευθύνες, δεν μπορώ να σηκώνομαι νωρίς το πρωί, φοβάμαι να αντιμετωπίσω προκλήσεις και αντί να παραδεχθώ την αδυναμία μου και να βελτιωθώ, αρχίζω να παριστάνω τον επαναστάτη αναπτύσσοντας θεωρίες εναντίον του κατεστημένου, ενώ στην πραγματικότητα δεν είμαι παρά ένας αποτυχημένος.

Οι άνθρωποι αυτοί πολεμούν τελικά το «σύστημα» επειδή αυτό τους απέρριψε λόγω ανικανότητας, παραμένουν έξω από αυτό οχλαγωγόντας, ζηλεύοντας ταυτόχρονα αυτούς που κατόρθωσαν να εισχωρήσουν μέσα σε αυτό. Η ζήλια αυτή εκφράζεται ως περιφρόνηση για τους ευρισκόμενους μέσα στο σύστημα, που «μπήκαν στο λούκι» όπως λέγεται, καθώς και για τους θεσμούς.

Αυτή είναι η περίπτωση ανθρώπων που δεν είναι ενταγμένοι στο σύστημα γιατί δεν πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις. Έχουν λιγότερες από τις αναγκαίες ικανότητες και στην ουσία είναι «κάτω» από το σύστημα. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις συνανθρώπων μας που βρίσκονται «πάνω» από το σύστημα;

Πιστεύω πως ναι, και είναι αυτοί που έχουν κάνει ένα εξελικτικό βήμα προς τα εμπρός. Έχουμε ήδη καθορίσει τρία στάδια εξέλιξης. Αυτό που είναι κάτω από το κατεστημένο, το ίδιο το κατεστημένο, και αυτό που έχει πραγματικά υπερβεί το κατεστημένο.

Όποιος όμως είναι πάνω από αυτό έχει οπωσδήποτε περάσει μέσα από αυτό, όπως ο φοιτητής του πανεπιστημίου, έχει οπωσδήποτε τελειώσει το λύκειο, δεν είναι ακόμα στο δημοτικό. Ο ευρισκόμενος επάνω από το κατεστημένο δεν επιδεικνύει την αντικοινωνική συμπεριφορά των κάτω από αυτό, διότι δεν έχει απωθημένα. Μπήκε στο κατεστημένο έγινε μέλος του, το κατέκτησε, δεν απορρίφθηκε από αυτό, δούλεψε, πέτυχε και μετά, για τους όποιους λόγους, διεύρυνε την αντίληψή του ακόμα περισσότερο και χωρίς πικρίες κάνει ένα βήμα μπροστά.

Υπερβαίνω το κατεστημένο σημαίνει ότι πρώτα γίνομαι ενεργό και έντιμο μέλος της κοινωνίας, του κατεστημένου δηλαδή και μετά, χωρίς να γκρεμίζω ή να απορρίπτω αυτό το στάδιο, αναπτύσσω νέες ευρύτερες συμπεριφορές. Όσοι δεν κατόρθωσαν να γίνουν μέλη του κατεστημένου λόγω μειωμένων δυνατοτήτων συχνά αναπτύσσουν κακία και ζήλια. Θεωρώ ότι ολόκληρες πολιτικές θεωρήσεις δεν είναι παρά μια έντεχνη διανοητικοποίηση του “πράσινου τέρατος της ζήλιας”. Και αυτός είναι ο λόγος που με κάθε τρόπο προσπαθούν να υφαρπάξουν την περιουσία και την ελευθερία της έκφρασης των άλλων, με το πρόσχημα κάποιας εξωπραγματικής “ισότητας” και “δικαιοσύνης”.

Όσοι λοιπόν είμαστε γονείς ας μην ανησυχούμε πολύ για τους «επαναστατημένους» εφήβους μας. Αισθάνονται ανεπαρκείς απέναντι στις απαιτήσεις της κοινωνίας και ζηλεύουν όσους έχουν ενταχθεί μέσα σε αυτήν, γι’ αυτό αντιδρούν έτσι. Σε κάποια στιγμή όμως όταν οι ικανότητές τους αυξηθούν, η «επαναστατικότητά» τους θα εξανεμιστεί ως δια μαγείας και θα μετουσιωθούν σε βαρετούς ενήλικες, όπως είμαστε και εμείς. Θα έχουν ενταχθεί στην κοινωνία μας.

Αν θα κάνουν κατόπιν το άλμα της υπέρβασης του κατεστημένου δεν το γνωρίζουμε, δεν έχουμε το δικαίωμα να το απαιτήσουμε - αν εμείς το έχουμε πραγματοποιήσει, γνωρίζουμε ότι η απαίτηση αυτή είναι απαράδεκτη - και ίσως δεν θα το μάθουμε ποτέ, γιατί όσοι κάνουν αυτό το άλμα προτιμούν την ανωνυμία, κρατώντας ορισμένα πράγματα μόνο για τον εαυτό τους.